----- وب سایت سرپرستی روزنامه اطلاعات استان اصفهان
آب، مرهمی است بر زمین های سوخته از عطش

آب، مرهمی است بر زمین های سوخته از عطش

مردمان کویر، آبی را که با سختی بدست می آوردند، براحتی دور نمی ریختند و بیشترین بهره را از آن می بردند.

کویرنشینان خوب می دانستند که در کویر هیچ چیزی به اندازه آب شیرین ارزشمند نیست؛ پس، روان آب های حاصل از باران را به آب انبارهایی که با معماری خاصی در دل زمین بنا کرده بودند، هدایت و ذخیره می کردند تا در تابستان طاقت فرسای کویر، آب خنک بنوشند.

مشقت های پایین و بالا رفتن از پله های تند آب انبارها برای پُر کردن کوزه ای آب، نفس انسان را می گرفت و چه بسا هنگام بالا آمدن از پله ها یا نفسی تازه کردن، کوزه سفالین به پله ها می خورد و می شکست و یا به پایین پرت می شد و سختی تهیه آب را دو چندان می کرد.
 آب، مرهمی است بر زمین های سوخته از عطش و مردمان کویر، آبی را که با سختی بدست می آوردند، براحتی دور نمی ریختند و بیشترین بهره را از آن می بردند.
 آنان، آب های تمیزی که از شست و شوی کارهای روزانه باقی می ماند پای درختان می ریختند و به آن، حیات و طراوت می بخشیدند تا در خنکای عصرگاهان تابستان در سایه سار آن بیاسایند.
با گذشت زمان اما همه چیز دگرگون شد؛ رفتارها بدون توجه به اقلیم کم کم تغییر کردند و از وقتی که دسترسی مردم به آب شیرین آسان گشت، نه تنها آب انبارها کم کم کاربرد اصلی خودشان را از دست دادند و در جمع آوری بارش های آسمانی کوتاهی شد، بلکه سختی های تامین آب آشامیدنی و مصرف بهینه آب نیز از یادمان رفت و فراموش کرده ایم که زندگی بدون آب یعنی هیچ.
قطره قطره جمع گردد
جمع آوری آب باران از پشت بام ها و استفاده از آن سابقه دیرینه دارد. درگذشته نه چندان دور، مردم بسیاری از نقاط کشورمان با جمع آوری آب باران از پشت بام ها، آب آشامیدنی مورد نیاز خود را تامین می کردند.
حتی در کشورهای اروپایی که از بارندگی نسبتا خوبی دارند، این کار را با بهبود روش ها ادامه می دهند اما در شرایطی که کشورمان با بحران کم آبی دچار است تا حد زیادی از جمع آوری و ذخیره آب باران روی پشت بام ها غفلت شده است و آب باران روی پشت بام ها از طریق ناودان ها به کوچه و خیابان می رود و حتی روانه شبکه جمع آوری فاضلاب می شود در صورتیکه می توان آنها را جمع آوری و استفاده کرد که لازمه آن، اجرای طرح های آبخیزداری شهری است.
 آبخیزداری شهری چیست؟
آبخیزداری شهری، مشابه آبخیزداری برون شهری است، با این تفاوت که آب های سطحی و روان آب های حاصل از آب باران از طریق کانال های آب به خارج از شهر هدایت نمی شود؛ بلکه به سفره های زیر زمینی انتقال داده می شود که موجب افزایش آب سفره های زیر زمینی خواهد شد و یا می توان با انتقال به استخرهای بزرگ سرپوشیده آنها را ذخیره و پس از انجام تصفیه ابتدایی در فضای سبز شهری استفاده کرد.
معاون آبخیزداری منابع طبیعی و آبخیزداری استان اصفهان در این باره گفت: طرح های آبخیزداری شهری برای کنترل هرز آب ها و سیلاب ها به خصوص آب های باران و جلوگیری از خسارت های احتمالی ناشی از سیلاب ها و استفاده بهینه از آنها اجرایی می شود؛ در حقیقت با اجرای طرح های آبخیزداری شهری، آب باران را که در سطح شهرها جاری و گاه به سیلاب های مخرب تبدیل می شود، کنترل و جمع آوری می کنیم که با استحصال روان آب ها و سیلاب ها علاوه بر جلوگیری از خسارت های احتمالی به اماکن، تاسیسات، پل ها و خیابان ها، از آنها استفاده بهینه می شود؛ ولی متاسفانه آب باران ها در حال حاضر در شهرها از دسترس خارج می شود.
 ابوطالب امینی افزود: طرح های آبخیزداری مختلفی در عرصه های ملی اجرا شده که آثار خوبی در کاهش خسارت های احتمالی ناشی از سیلاب ها و همچنین استحصال آب داشته است ولی تاکنون در شهرهای کشور طرح های آبخیزداری انجام نشده است و در این رابطه باید انسجامی بین اداره های منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان ها و شهرداری ها برقرار شود تا بتوان از آب باران ها که در سطح شهرها جاری می شود و یا از پشت بام ها و از طریق ناودان ها روانه معابر و یا شبکه فاضلاب می شود، استفاده بهینه کرد؛‌ البته اجرای طرح های آبخیرداری شهری به موقعیت شهر و میزان بارندگی های یک شهر بستگی دارد تا بتوان بیشترین بهره برداری را از روان آب ها داشته باشیم و با توجه به شدت خشکسالی ها در کشور نیاز است که به این موضوع مورد توجه قرار گیرد. او گفت: چون تاکنون طرح های آبخیزداری شهری در کشور اجرا نشده است، مشخص نیست که با اجرای این طرح ها چقدر می تواند آب از روان آب ها استحصال کرد ولی می توان به صورت آزمایشی در چند شهر انجام داد تا نتایج آن مشخص شود اما بر اساس ارزیابی های انجام شده در کشور، با اجرای یک هکتار طرح های آبخیزداری در اراضی ملی، می توان 530 متر مکعب آب استحصال کنیم که این میزان آب قابل توجهی است.
یک کارشناس نظام مهندسی ساختمان اصفهان هم با بیان اینکه متاسفانه آب باران ها به واسطه ناودان ها وارد معابر شهری و یا شبکه فاضلاب شده و از دسترس خارج می شوند گفت: در فصل هشتم مبحث شانزدهم کتاب مقرارت ملی ساختمان به صراحت آمده است: لوله کشی آب باران داخل ساختمان باید از لوله کشی فاضلاب بهداشتی ساختمان جدا باشد و آب باران باید به چاه جاذب داخل ساختمان و یا در صورت وجود، به شبکه دفع آب باران شهری منتقل شود و مالک مجاز نیست آب باران را به فاضلاب شهری هدایت کند و به نظر قانون محکم و الزام آوری برای کنترل چنین موضوعی نه در سطح کشوری و شهری و نه در یک ساختمان معمولی وجود ندارد.
صیانت از آب
۷۵ درصد از کشورمان در منطقه خشک و نیمه خشک قرار دارد و متوسط بارش سالانه آن 200 تا 250 میلیمتر است. در حالی که متوسط بارندگی سالیانه جهان 700 تا 750 میلیمتر و در آسیا 600 تا 650 میلیمتر است. اما اینکه چرا در چنین شرایطی، منابع آبی با کیفیت کشورمان در مصارف غیر آشامیدن و بهداشتی مصرف می شود در حالی که براحتی می توان از آب های با کیفیت پایین و بازیافتی برای این مصارف استفاده کرد سوال خیلی از مردم بوده که کمتر به آن پاسخ داده شده است و مسوولان تنها به صرفه جویی در مصرف آب اصرار می کنند.
 بخش قابل توجهی از فاضلاب تولیدی در منازل و ادارها را آب های خاکستری تشکیل می دهند که براحتی می توان از آنها در مصارف غیر آشامیدن و بهداشتی استفاده کرد.
 آب خاکستری، شامل آب های ناشی از شستشوی لباس ها، شستن میوه و سبزی، دوش حمام، روشویی و بخشی از هرزآب ظرفشویی آشپزخانه و همچنین آب باران است که بار آلودگی آنها از لحاظ میکروبی نسبت به آب سیاه (فاضلاب توالت) پایین تر است و با انجام یک پیش تصفیه ساده براحتی می توان از آنها استفاده و در مصرف آب شیرین با کیفیت صرفه جویی کرد.
مدیر عامل یک شرکت دانش بنیان در اصفهان درباره اینکه حدود 70 تا 80 درصد فاضلاب های منازل مسکونی کلانشهرهای کشورمان را آب های خاکستری تشکیل می دهند و براحتی می توان نیمی از آنها را تصفیه و در همان مکان استفاده کرد گفت: از چند دهه گذشته تصور می شد که آب در کشورمان به اندازه کافی وجود دارد و به همین دلیل در استفاده از آب های خاکستری و بازیافت آنها تاکنون سرمایه گذاری زیادی انجام نشده است که این رویکرد باید اصلاح شود.
حسین فرهادیان که در رشته عمران گرایش آب تخصص دارد افزود: بسیاری از کشورهای پیشرفته دنیا که مثل کشورمان مشکل کمبود آب ندارند، به استفاده دوباره از آب های مصرف شده و به خصوص آب های خاکستری رو آورده اند و با توجه به بحران آب در کشورمان لازم است در استفاده از آب های خاکستری فرهنگ سازی شود. او گفت: حداقل می توان از آب های خاکستری تصفیه شده برای آبیاری فضای سبز و درختان غیر مثمر، فلاش تانک و یا شست و شوی حیاط منازل استفاده کرد که این کار باعث خواهد شد در مصرف آب شیرین با کیفیت، صرفه جویی شود.  
وی با بیان اینکه می توان آب های خاکستری خوابگاه های دانشجویی،  بیمارستان ها، پادگان های نظامی، حمام های عمومی، زندان ها و مراکز اقامتی و تفریحی را بازیافت و از آنها دوباره استفاده کرد افزود: پارسال دانشگاه اصفهان با همکاری شرکت آب و فاضلاب استان استفاده از آب های خاکستری را در مجموعه خوابگاهی دانشگاه اصفهان انجام داد که این کار موجب شد حدود ۲۰۰ مترمکعب آب خاکستری در شبانه روز بازیافت و برای آبیاری فضای سبز دانشگاه استفاده شود.
 به گفته وی، حداقل با 5 میلیون تومان سرمایه گذاری برای هر واحد مسکونی و نصب دستگاه تصفیه فاضلاب بیولوژیکی خانگی می توان نیمی از آب مصرفی در منازل مسکونی را کاهش داد؛ البته برای بازیافت آب های خاکستری، نیازمند شبکه جمع آوری جداگانه ای است که با ایجاد اصلاحات اندک در ساختمان می توان شبکه جمع آوری آب های خاکستری را ایجاد کرد.
بی توجهی به آب های خاکستری
استان اصفهان از 20 سال پیش درگیر خشکسالی شده است و با چنین شرایطی توجه کمتری به استفاده از آب های خاکستری شده است و اگر در دو دهه گذشته از آب های بازیافتی و غیر متعارف برای مصارف غیر آشامیدن و بهداشتی استفاده و بر منابع مصرف نیز مدیریت می شد شاید امروز دچار بحران کم آبی نبودیم.
فرهادیان درباره اینکه چرا تاکنون به استفاده از آب های خاکستری در کشورمان توجه نشده است گفت: انسان وقتی به سراغ موضوعی می رود که به آن نیاز داشته باشد و تلقی وجود آب فراوان در کشورمان سبب شده است افراد کمتری به استفاده از آب های خاکستری رو بیاورند و تاکنون کسانی در حوزه استفاده از آب های خاکستری سرمایه گذاری کرده اند که علاقه مند بوده اند و با توجه به مشکل آب در کشورمان، نیاز مبرم به بازیافت آب وجود دارد و باید در استفاده از آب های خاکستری حمایت جدی شود تا بتوانیم آب های خاکستری را مطابق با استانداردهای ملی و بین المللی بازیافت و از آنها استفاده کنیم.
مدیر روابط عمومی شرکت آب و فاضلاب استان اصفهان درباره اینکه هنوز اقدام سازماندهی شده و اساسی در رابطه با استفاده از آب های خاکستری در استان انجام نشده است و  فقط عده ای به صورت ابتکارانه این شرایط را فراهم کرده اند گفت: تاکنون استفاده از آب های خاکستری در بخش خانگی متداول نبوده اما وقتی مردم با مشکل کم آبی روبرو شوند به طور طبیعی از آب بیشتر صیانت می کنند و به استفاده از آب های خاکستری رو می آورند ولی بخش صنعت استان اصفهان در این کار پیشگام بوده است و صنایع می توانند تا 70 درصد آب مصرفی خود را بازیافت کنند و به چرخه مصرف برگردانند. بنی طبا، درباره اینکه چرا شرکت آب و فاضلاب استان اصفهان در رابطه با استفاده از آب های خاکستری سرمایه گذاری نمی کند افزود: این شرکت وظیفه ای برای سرمایه گذاری در این رابطه ندارد و طبق قانون تا درب منازل خدمات ارائه می دهد و هزینه تاسیسات داخل منازل بر عهده مالک و مصرف کننده آب است. وی به طرح استفاده از آب های خاکستری در مجموعه خوابگاهی دانشگاه اصفهان اشاره کرد و افزود: با این کار، نیاز دانشگاه اصفهان به آب فوق العاده کاهش پیدا کرد به طوریکه حداقل 30 درصد نیاز دانشگاه به آب کاهش یافته است.
استاندارد آب های خاکستری
استفاده از آب های خاکستری به طور قطع نیازمند رعایت الزامات زیست محیطی است و چنانچه الزامات آن رعایت نشود می تواند پیامدهای متعددی به دنبال داشته باشد.
 معاون فنی اداره کل حفاظت محیط زیست استان اصفهان در این باره گفت: استانداردهای سازمان حفاظت محیط زیست برای استفاده از آب های خاکستری، فاضلاب ها و یا پساب ها بر اساس منبع پذیرنده آنها تدوین شده است و نه بر اساس منبع تولید و اگر این آب ها وارد رودخانه یا اراضی کشاورزی و یا وارد چاه ها و منابع آب های زیر زمینی شود باید استاندارد مشخصی داشته باشند؛ به طور مثال، پسابی که نرخ مصرف اکسیژن در آب (BOD) آن 50 باشد مجاز است وارد رودخانه شود و یا اگر میزانBOD آن تا 100 باشد می توان در اراضی کشاورزی استفاده کرد.
مهدی ریاحی با بیان اینکه بخش صنعت استان اصفهان از بخش مسکونی و کشاورزی در صرفه جویی در مصرف آب و حفظ منابع آب کارهای مهم و موثری انجام داده است افزود: سیستم های تصفیه تکمیلی اسمز معکوس (RO) در سال های اخیر پیشرفت های خیلی زیادی داشته است و بخش صنعت استان به مدد استفاده از تکنولوژی های نوین، نیازشان به آب زاینده رود را تا 70 درصد کاهش داده اند که این میزان کاهش برداشت آب، عدد قابل توجهی است در حالیکه امکان آن تا 10 سال پیش میسر نبود و بخش مسکونی، بیمارستان ها، مراکز دولتی و غیر دولتی می توانند در کاهش مصرف آب از صنایع الگو بگیرند.
باروری ابرها
تامین آب یک کشور در گرو بارندگی های آن است و هرقدر چاه حفر شود و طرح های آبخیزداری اجرایی شود ولی باران های موثری نبارد و نتوان آنرا مدیریت کنیم، مشکل کم آبی رفع نمی شود.
حفر چاه های متعدد و برداشت بی رویه آب سبب کاهش آب سفره های زیر زمینی و در نهایت به فرونشست زمین منجر می شود؛ مساله ای که کشورمان به آن دچار است و صدای فرونشست دشت ها لحظه به لحظه در نقاط مختلف کشورمان به گوش می رسد.
بارندگی ها نیازمند تشکیل ابرهای باران زا و ایجاد شرایط برای بارش است اما افزایش دمای کره زمین و تغییرات آب و هوایی حتی روی ابرها هم تاثیر گذاشته و مانع تراکم ابرها برای بارش های موثر شده است؛ به همین دلیل در دنیا به بارورسازی ابرها رو آورده اند. باروری ابرها، تکنیکی است که در دنیا به دلیل برای تحریک تشکیل باران در ابر استفاده می شود ولی برخی از مسوولان این تکنیک را در کشور بی اثر می دانند اما بعضی می گویند می توان از آن برای رفع مشکل کم آبی بهره گرفت.
 رییس سازمان هواشناسی کشور از جمله مسوولانی است که معتقد است بارورسازی ابرها تاثیر آشکاری بر جبران کم بارشی و خشکسالی کشور ندارد و در هر اقلیمی از جمله اقلیم خشک نمی‌توان باروری ابر را انجام داد. داود پرهیزکار در این باره به ایسنا گفته است: طی 70 سالی که از عمر بارورسازی ابرها در جهان می‌گذرد، کشورهای بسیار زیادی به این حوزه ورود کرده‌اند و سعی داشتند به روش‌های مختلف، مقدار بارش را در مناطق خود بالا ببرند اما به این نتیجه رسیده‌اند که باروری ابرها راه حل رفع مشکل خشکسالی و کم آبی نیست؛ بنابراین کشورهایی که در دنیا صاحب تکنولوژی بارورسازی ابرها هستند این شیوه را رها کرده و سراغ مدیریت منابع آب رفته‌اند. مثل آمریکا؛ کشوری که هم تکنولوژی انجام این طرح را دارد و هم به خشکسالی مبتلا است اما این روش را کنار گذاشته است؛ بنابراین راه حل برطرف کردن خشکسالی، بارورسازی ابرها نیست. او افزود: ۲۰ سال است که وزارت نیرو این کار را انجام می‌دهد و در تمام این مدت این شیوه را در مناطق خشک و کم‌بارش از جمله یزد انجام داده است اما پرسش اصلی این است در استانی مثل یزد که سابقه بارورسازی ابرها به ۲۰ سال پیش بر می‌گردد آیا مشکل خشکسالی و کم‌آبی حل شده است؟ یا آب مورد نیاز آن از جاهای دیگر تامین می‌شود؟ اگر مشکل خشکسالی یزد بعد از ۲۰ سال بارورسازی ابرها در این استان حل شده باشد؛ دیگر نباید به دنبال انتقال آب از جاهای دیگر به این منطقه باشیم؛ اینها سئوالاتی است که وزارت نیرو باید به آنها پاسخگو باشد؛ واضح است که ما در سال های گذشته به همان نتایجی رسیدیم که کشورهای دیگر به آن رسیدند؛ برایمان محرز شد که باروری ابرها راه حل برطرف کردن مشکل خشکسالی کشور نیست و از این طریق نمی‌توانیم مشکل کم آبی کشور را کمرنگ کنیم. اما مدیر مرکز ملی تحقیقات و مطالعات باروری ابرها، مستقر در استان یزد در گفت ‌وگو با ایسنا، با بیان این‌ که هزینه تجهیز پروژه اجرای باروری ابرها در مقابل منافعی که شامل حال دولت می‌شود بسیار کم است، گفت: میانگین تاثیر افزایش بارش توسط باروری ابرها ۱۵ درصد شناخته شده است اما در برخی مناطق همچون استان چهارمحال و بختیاری امکان باروری ابرها تا میزان بسیار زیاد وجود دارد.
فرید گلکار با بیان این که تنها 2 فروند هواپیمای باروری ابرها در ایران وجود دارد، افزود: در امارات6  فروند، تایلند ۲۵ فروند و چین ۴۵ فروند هواپیمای باروری ابرها وجود دارد و اگر ما نیز می‌خواهیم در این عرصه موفقیت‌هایی را به دست بیاوریم لازم است که تعداد هواپیماها را به 5 فروند افزایش دهیم؛ هر فروند هواپیما به طور میانگین به5 تا 6 میلیون دلار با تجهیزات نیاز دارد و در مجموع ۳۰ میلیون دلار برای هواپیما و تجهیزات مورد نیاز لازم است.
 او ادامه داد: در سال آبی ۱۳۹۳-۱۳۹۴ در ایران مرکزی در یک تحقیق 4 ماهه 2 میلیارد مترمکعب با هزینه بسیار کم به منابع آب اضافه شد.
خشکسالی پدیده ای است که در طول تاریخ با کشورمان عجین بوده است اما همواره این انسان ها بودند که خود را با شرایط کم آبی وفق داده اند و آب را مدیریت کرده اند و بر خشکسالی چیره شده اند. امروز در شرایطی هستیم که سوء مدیریت بر منابع آب چه در مصرف، تولید و چه در نظارت های لازم و پیش بینی های آینده ما را به نقطه ای رسانیده است که نگران بی آبی هستیم. برخی می گویند بازگشت به شرایط مطلوب بسیار سخت است اما بعضی معتقدند که هنوز فرصت هست؛ ولی واقعیت این است که تک تک افراد وظیفه دارند آب را مدیریت کنند تا بتوان علاوه بر اشتغال و تولید از همه مهمتر تمدنمان را حفظ کنیم.


اصفهان خبرنگار اطلاعات: محمد رضا کلاهدوزان 97/02/25



نظر کاربران در مورد اخبار: